Met de steun van :

Laatste update :
dinsdag 1 Juni 2004

Inhoud: Philippe Vercoutter
Ontwerp: Patrick Jaecques








© AstroLAB Iris / ACG vzw

  Welkom op dé Vlaamse website over de venusovergang van 8 juni

In de morgen van dinsdag 8 Juni 2004 zal Venus, de op één na dichtste planeet van de Zon, voor de zonneschijf trekken. Ze zal hiervoor zo'n goede 6 uur nodig hebben. Dit is een niet alledaagse gebeurtenis. Reserveer nu al maar een plaatsje in je agenda. De Project- en Volkssterrenwachten AstroLAB IRIS te Zillebeke nabij Ieper, samen met heel wat andere initiatieven in Vlaanderen, zullen tijdens het fenomeen toegankelijk zijn voor het grote publiek! Kom dit uniek hemelverschijnsel met eigen ogen bekijken. Groepen kunnen nu al reserveren op info@astrolab.be.

Wat zal er precies gebeuren ?

Een Venusovergang kun je in principe vergelijken met wat er tijdens een zonsverduistering gebeurt: bij een totale zonsverduistering is het de Maan die de zonneschijf volledig bedekt doordat Maan, Zon en Aarde precies op één lijn staan. AstroLAB IRIS organiseerde reeds diverse keren expedities naar gebieden op de Aarde waar zo'n zonsverduistering te zien was: Finland in 1990, Mexico in 1991, Bolivië in 1994, enzovoort. De Zon is weliswaar veel groter dan de Maan, maar de veel kleinere Maan staat zovele malen dichter bij de Aarde. Dit alles heeft als gevolg dat de schijnbare doormeters van Maan en Zon ongeveer gelijk zijn. Zou de Maan een ietsje verder af staan dan wat normaal het geval is, dan zou de maanschijf te klein zijn om de zonneschijf volledig te bedekken. Trouwens, dit gebeurt in werkelijkheid ook af en toe eens. In zo'n geval spreken we dan van een ringvormige zonsverduistering.

    

                                Totale zonsverduistering © by Frans Pyck, ACG vzw, België                 Ringvormige zonsverduistering © 2003 by Christophe Marlot, Frankrijk

Bij zo'n ringvormige zonsverduistering zie je een ringvormig stuk van de Zon rond de Maanschijf. In Juni 2003 bijvoorbeeld was er ook een delegatie van AstroLAB IRIS in Ijsland aanwezig om aldaar zo'n ringvormige zonsverduistering waar te nemen. Bij een Venusovergang gebeurt een vrij analoog iets: de Venusschijf is té klein om de zonneschijf volledig te bedekken en derhalve zien we slechts een donker cirkelvormig schijfje dat zich over de zonneschijf voortbeweegt. We zouden kunnen spreken van een mini-zonsverduistering. Een verduistering noemen we ook nog een eclips.

Hoe uitzonderlijk is dit fenomeen ?

Héél uitzonderlijk. De laatste Venusovergang dateert van 6 December 1882. De keer daarvoor was in 1874. Mis je de Venusovergang van 2004, dan moet je nog 8 jaar wachten tot 6 Juni 2012 vooraleer de gelegenheid zich nog eens voordoet. Hier vind je een overzicht van alle Venusovergangen tussen 2000 voor Christus tot 4000 na Christus. Als je er goed over nadenkt kom je tot het besluit dat geen enkel nu levend wezen ooit al een Venusovergang heeft gezien! Je kunt er nu eens zelf bij zijn als je wil.

Moet ik mij de hele dag vrijhouden ?

Nee, helemaal niet. Hou de voormiddag vrij. De Venusovergang is zichtbaar vanaf omstreeks 7h 20m MEZT tot kort na de middag (tot omstreeks 13h 23m MEZT om exact te zijn). Om 10h 23m zal de afstand tussen de middelpunten van Venus en de Zon het kleinst zijn.

Waar kan ik op het internet in real-time de venusovergang volgen?

Als je er zelf niet bij kunt zijn, dan zul je op het internet diverse websites vinden waar je de venusovergang bijna live kunt volgen. Zo'n evenement waarbij via het internet live videobeelden worden doorgestuurd noemen we een webcast. Hou deze websteks in het oog indien je zo'n webcast wil volgen:

- Klik HIER voor Exploratorium (Sierra Nevada Observatory , Granada, Spanje)
- Klik HIER voor Volkssterrenwacht Mira (Grimbergen, België)
- Klik HIER voor COAA Algarve Astronomy (Algarve, Portugal)
- Klik HIER voor Kanzelhöhe Solar Observatory (Treffen, Oostenrijk)

Zal de Zon al voldoende hoog staan om de overgang te kunnen zien ?

Jazeker! Op het ogenblik dat de Venusovergang start zal de Zon op een hoogte van 14° boven de horizon staan. Bij het einde van de overgang zal dit al zijn opgelopen tot zo'n 62°. Allemaal ruim voldoende dus om alles goed te kunnen zien. Indien je het begin van de Venusovergang wil zien sta je wel best niet te dicht bij een hoog gebouw of een of andere boom.

Waar ergens zal Venus over de Zon trekken ?

Op de figuur zie je waar precies Venus tijdens de overgangen van 2004 en 2012 over de zonneschijf zal trekken. In 2004 zal Venus tamelijk zuidelijk voorbij trekken, terwijl dit in 2012 nogal noordelijk zal zijn.

Zullen we Venus temidden van een zonnevlekkengroep zien ?

Eerst en vooral zullen er überhaupt al eerst zonnevlekken moeten zijn. We gaan naar een periode waarin de zonneactiviteit steeds lager wordt: in de volgende maanden en jaren wordt de kans op zonnevlekken steeds maar kleiner (we gaan immers naar een minimum in de 11-jarige cyclus van de zonneactiviteit). Als er al zonnevlekken zouden zijn zal het beeld wellicht niet zo spectaculair zijn als de simulatie van hieronder: het betrof hier immers een uitzonderlijk grote zonnevlekkengroep (NOAA 10486 gefotografeerd op 28 Oktober 2003). Bovendien zal Venus, over het grootste gedeelte van het traject dat ze over de zonneschijf zal afleggen, té zuidelijk van het gebied zijn waar normaal zonnevlekken voorkomen: zonnevlekken komen immers meestal maar voor ten Noorden van de 40-e zuiderbreedtegraad op de Zon (én ten Zuiden van de 40-e noorderbreedtegraad - kwestie van hier volledig te zijn). De kans dat Venus dus doorheen een zonnevlekkengroep zal trekken is dus, jammer genoeg, eerder bijzonder klein.

Simulatie: Venus boven een zonnevlekkengroep.
Zo'n spectaculair beeld zullen we vrijwel zeker niet te zien krijgen.
© 2003 by Philippe Vercoutter

Kan ik dit fenomeen met het blote oog zien ?

Ja, in principe kun je zonder bijkomende hulpmiddelen een schijfje op de zonneschijf zien. Echter, de Zon straalt zo sterk dat het absoluut af te raden is - zeg maar verboden - om onbeschermd naar de Zon te kijken. Gebruik eventueel een speciaal vervaardigd eclipsbrilletje. Kijk ook nooit naar de Zon met een verrekijker of sterrenkijker: de kans op oogbeschadiging of zelfs blijvende blindheid is zeer groot. Op sterrenwachten is speciale apparatuur, zoals filters en speciale pentaprisma's, voorhanden om zonder risico de Zon en de Venusovergang te kunnen bekijken. Eventueel kan de Zon ook geprojecteerd worden op een blad papier. Een mooi overzicht van hoe je de Zon op een veilige manier kunt waarnemen vind je HIER.

Wat wordt bedoeld met het druppel-effect ?

Heel eenvoudig: tijdens een Venusovergang ziet men op het ogenblik dat het Venusschijfje loskomt van de zonnerand dat het schijfje blijkbaar niet zomaar in één keer loskomt, maar er wel een tijdje (zeg maar een paar seconden) overdoet en daarbij een druppeleffect veroorzaakt. Bijgaande animatie illustreert zeer goed dit druppel-effect. De zwarte druppel wordt ook wel eens de gutta nigra genoemd. Algemeen werd aangenomen dat dit druppel-effect ontstaat doordat Venus over een atmosfeer beschikt. Dit is echter onjuist aangezien dit druppel-effect ook al werd waargenomen bij een Mercuriusovergang en Mercurius, de planeet die het dichtst bij de Zon staat, geen atmosfeer heeft. Wat meer dan waarschijnlijk de oorzaak van dit fenomeen is, is refractie van het zonlicht in de Aardse dampkring. Door die afbuigingen van de lichtstralen zou het gevormde beeld wat vervagen. Er wordt ook opgemerkt dat in kleinere sterrenkijkers men meer dit effect waarneemt dan in grotere. Dit zou er ook kunnen op wijzen dat diffractie in een telescoop ook een rol speelt. Wie meer wil te weten komen over het druppel-effect bij Mercurius- en Venusovergangen, kan deze poster-sessie van Jay M. Pasachoff gegeven op een AAS-conferentie in 2001 (3.5 MB) HIER downloaden. Je kunt ook hun Icarus arikel raadplegen (15 Mei 2003, PDF).

© L'aventure des Transits

Kan ik de Venusovergang fotograferen ?

De Zon kan, mits bepaalde voorzorgen zijn genomen, goed worden gefotografeerd. Op de website van AstroLAB IRIS kun je gaan zoeken op het trefwoord "zonnevlek" of "Zon" en je krijgt een heleboel foto's over de Zon. Om Venusovergangen te fotograferen dien je in vergelijking met gewone zonnefotografie niks speciaals te doen. In de meeste gevallen fotografeert men met behulp van speciale filters en sterrenkijkers. Indien je dat wenst kun je altijd eerst komen oefenen in de projectsterrenwachten van AstroLAB IRIS en dit onder de deskundige leiding van een van onze assistenten. Op onze sterrenwachten kun je zowel in gewoon licht als H-alfa licht foto's nemen. Neem gerust met ons contact op!



Voorbeeld van een fotografische opname genomen tijdens de
Venusovergangexpeditie van 1882. Meer info klik HIER !
© Courtesy: U.S. Naval Observatory Library

Overzicht van beschikbare e-books, e-brochures, ...

- Klik HIER voor "Het bepalen van de zonneparallax met behulp van de venusovergang"
(door Steven M. van Roode, Nederlandstalig, PDF (Acrobat Reader)
 
- Klik HIER voor "Flyer - Transit of Venus"
(Engelstalig, PUB (MS Publisher) - copie bij AstroLAB)

- Klik HIER voor "Chance of a Lifetime: The 2004 Transit of Venus"
(Engelstalig, PPT (MSPowerpoint), 23 slides - copie bij AstroLAB)
 
- Klik HIER voor "Meet the Neighbors: Planets Around Nearby Stars"
(Engelstalig, PDF (Acrobat Reader), lesbrief over sterbedekkingen door (exo)planeten - copie bij AstroLAB )

- Klik HIER voor "Observing the Sun and Eclipses Safely"
(Augustus 1998, Patrick Poitevin, Engelstalig, PDF (Acrobat Reader))

- Klik HIER voor "Safe filming of solar eclipses"
(October 1998, Patrick Poitevin, Engelstalig, PDF (Acrobat Reader))

- Klik HIER voor "Partial solar eclipse photography"
(Augustus 1998, Patrick Poitevin, Engelstalig, PDF (Acrobat Reader))

Waar op Aarde kan men de Venusovergang zien ?

Open deze kaart HIER : in de lichtgrijze zone kunnen de inwoners de overgang zien bij opkomst of ondergang van de Zon; in de donkergrijze zone is de overgang niet zichtbaar en in de witte zone, waar België in ligt, is de overgang van begin tot einde te zien.

Waar kan ik informatie over de Zon vinden ?

AstroLAB IRIS ontwikkelde een speciale educatieve uitgave over de Zon, onze dagster. Klik HIER om de e-brochure over de Zon te downloaden.

Waar vind ik een overzicht van educatieve middelen betreffende deze Venusovergang ?

Goede startpunten voor je zoektocht zijn de webstek van Chuck Bueter, klik HIER, en de VENUS Transit 2004 - Sun-Earth Day (NASA, GSFC), klik HIER.

Waar op het Internet vind ik nog extra informatie betreffende dit verschijnsel ?

Er zijn diverse websites beschikbaar waar je nu al extra achtergrondinformatie kunt vinden:


- Klik HIER voor "The Venus Transit 2004" - European Southern Observatory, Engelstalig.


- Klik HIER voor "AstroLAB IRIS" (reservaties, infrastructuur, informatie en foto's over de Zon, enz.)


- Klik HIER voor "www.venus2004.org" (en schrijf U in als deelnemer aan een internationaal project ter bepaling van de afstand Zon-Aarde)

- Klik HIER voor "www.venusvoordezon.nl"

- Klik HIER voor "o.a. een programma die de Venusovergang simuleert (op de website van de Nederlandse Bedekkingen Organisatie DOA)"

- Klik HIER voor "De Nederlandse transit website" (Steven Van Roode)

- Klik HIER voor "venus-transit.de" (Engelstalig)

- Klik HIER voor "www.sterrenkids.nl" (Nederlandstalig; hier zal de Venusovergang live te zien zijn)

- Klik HIER voor "La grande aventure des transits" (Franstalig)

- Klik HIER voor "Astro!nfo" (Duitstalig)

- Klik HIER voor "NASA website" (Fred Espenak, GSFC, Engelstalig)

- Klik HIER voor "Transit of Venus Bibliography"

- Klik HIER voor "Transit of Venus 2004" (Mooie Engelstalige en compacte website)

- Klik HIER voor "transitofvenus.org" (leerrijke website van Chuck Bueter)

- Klik HIER voor "Transits of Venus: New Views of the Solar System and Galaxy" (IAU Colloquium 196 )

- Klik HIER voor "VENUS Transit 2004" - Sun-Earth Day (NASA, GSFC, Engelstalig)

Help, ik heb nog vragen !

Geen probleem. Stel de vraag aan onze AstroLAB IRIS medewerkers. Stuur een e-mailtje met je vraag naar info@astrolab.be. Hou in ieder geval deze webstek in het oog want in de komende weken en maanden zal hier extra informatie verschijnen over dit uniek hemelverschijnsel.

 

Project- en Volkssterrenwachten AstroLAB IRIS